آیه ۴۲ سوره آلعمران
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| واقع در سوره | سوره آلعمران |
| شماره آیه | ۴۲ |
| جزء | ۳ |
| اطلاعات محتوایی | |
| مکان نزول | مدینه |
| موضوع | برگزیدگی و تزکیه حضرت مریم(س) از طرف خداوند در میان زنان عالم. |
| آیات مرتبط | آیه ۳۳ و ۳۴ سوره آل عمران |
آیه ۴۲ سوره آلعمران یا «اصطفای حضرت مریم(س)» به برگزیدگی حضرت مریم(س) توسط خداوند اشاره دارد و در آیات بعدی به مقامات والای ایشان پرداخته میشود. مفسران حضرت مریم(س) را «محدثه» دانسته و بانو امین معتقد است که ندای خداوند به نام کوچک مریم نشاندهنده محبوبیت اوست.
واژه «تطهیر» به عصمت از گناهان، پاکیزگی از حیض و نفاس، و پاک بودن از آمیزش با مردان تفسیر شده است. برخی مفسران معتقدند برگزیدگی مریم(س) با برتری حضرت فاطمه(س) تضادی ندارد، زیرا «سیادت» فاطمه(س) به معنای سروری است که با «اصطفاء» متفاوت است.
در مورد «نساء عالمین»، بیشتر مفسران شیعه معتقدند که این عبارت به زنان معاصر حضرت مریم(س) اشاره دارد، درحالیکه برخی آن را به زنان همه زمانها تعمیم میدهند. ناصر مکارم شیرازی به مردمان همان زمان اشاره کرده و برخی اهل سنت نیز معتقدند که اگر برگزیدگی مریم(س) به ایمان او باشد، به زنان همان زمان مربوط است، اما اگر به ولادت عیسی(ع) باشد، شامل همه زمانها میشود.
معرفی و متن آیه
آیه ۴۲ سوره آلعمران یا «اصطفای حضرت مریم(س)»[۱]به برگزیدگی حضرت مریم(س) توسط خداوند اشاره دارد و در آیات بعدی به مقامات والای ایشان پرداخته میشود.[۲] مفسران قرآن، حضرت مریم(س) را «محدثه»[یادداشت ۱] دانستهاند.[۳] بانو امین، فقیه و مفسر شیعی، معتقد است که ندای خداوند به نام کوچک مریم نشاندهنده محبوبیت او نزد خداست.[۴] به گفته مفسران، مراد از واژه «تطهیر» در ارتباط با حضرت مریم(س)، عصمت از گناهان،[۵] پاکیزگی از حیض و نفاس،[۶] و همچنین پاک بودن از آمیزش با مردان است.[۷]
﴿وَإِذْ قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ يَا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاكِ وَطَهَّرَكِ وَاصْطَفَاكِ عَلَى نِسَاءِ الْعَالَمِينَ ٤٢﴾ [آل عمران:42] ﴿و [یاد کن] هنگامی را که فرشتگان گفتند ای مریم خداوند تو را برگزیده و پاک ساخته و تو را بر زنان جهان برتری دادهاست ٤٢﴾
مسئله برتری حضرت فاطمه زهرا(س) بر حضرت مریم(س)
گفته شده اگر برگزیدگی مریم(س) از میان زنان همه زمانها باشد، ممکن است با روایاتی که برتری حضرت فاطمه(س) را نسبت به زنان عالمیان نشان میدهند، منافات داشته باشد. در پاسخ، برخی گفتهاند که این روایات به «سیادت» حضرت فاطمه(س) اشاره دارد که با «اصطفاء» متفاوت است؛[۸] اصطفاء بهدلایل خاص برگزیدگی است، اما سیادت به معنای سروری و برتری است.[۹] عبدالله جوادی آملی معتقد است که برگزیدگی حضرت فاطمه(س) مطلق است و به فضائل عمومی مانند علم و تقوا اشاره دارد، درحالیکه برگزیدگی مریم(س) بهدلیل ویژگی خاصی مانند ولادت معجزهآساست.[۱۰] برخی دیگر نیز بیان میکنند که اصطفای دوم مریم(س) مربوط به ویژگی خاص وضع حمل خارقالعاده اوست که حضرت فاطمه(س) در آن شریک نیست.[۱۱]
معنای اصطفاء
به گفته مفسران، در قرآن، واژه «اصطفاء» برای برگزیدگی بندگان خاص خداوند، بهویژه پیامبران، استفاده میشود.[۱۲] ناصر مکارم شیرازی، سرّ تکرار واژه «اصطفاک» در آیه را یکبار برای بیان برگزیدگی مریم(س) بهطور مطلق و بار دوم برای برگزیدگی او نسبت به تمام زنان جهان دانسته است.[۱۳] در مورد «اصطفاء» عباراتی مطرح شده است:
- اصطفای اول: شامل پذیرش نذر مادر حضرت مریم(س)،[۱۴] بندگی مریم(س) و حضور وی در بیتالمقدس.[۱۵] ولادت عیسی(ع) بدون پدر و به نحو معجزه آسا[۱۶] اختصاص طعام و روزیهای بهشتی.[۱۷] قبول عبادات و عصمت[۱۸] گوهر ذات و ویژگیهای ذاتی.[۱۹] رویت ملائکه و همصحبتی با ایشان.[۲۰]
- اصطفای دوم: تأکیدی بر اصطفاء اول[۲۱] ولادت عیسی(ع)، بدون پدر،[۲۲] به هدایت شدن مریم و ارتباط وی با ملائکه و دیدن آنها.[۲۳] برتری مریم نسبت به دیگر زنان.[۲۴] برتری مریم نسبت به همه افراد.[۲۵]
معنای نساء عالمین
در معنای واژه «نساء عالمین» در آیه، مفسران چند احتمال بیان کردهاند:
- مفسران شیعه بیشتر معتقدند که منظور از «نساء عالمین»، زنان معاصر حضرت مریم(س) است، نه همه زنان،[۲۶] زیرا برخی روایات مریم(س) را بانوی برگزیده زمان خود و فاطمه زهرا(س) را برترین بانوی همه زمانها میدانند.[۲۷] ناصر مکارم شیرازی نیز به آیه ۴۷ سوره بقره اشاره کرده و «عالمین» را به مردمان همان زمان تفسیر میکند.[۲۸] برخی دیگر آیه را مطلق دانسته و معتقدند که «نساء عالمین» به همه زنان در همه زمانها اشاره دارد.[۲۹]
- مفسران اهل سنت نیز تفصیل دادهاند؛ اگر برگزیدگی مریم(س) بهدلیل ایمان او باشد، «نساء عالمین» به زنان همان زمان اشاره دارد، اما اگر بهدلیل ولادت عیسی(ع) باشد، شامل همه زمانها میشود.[۳۰]
پانویس
- ↑ «تخصیص آیه اصطفای مریم با روایت»، سایت ویکی پرسش.
- ↑ نگاه کنید به بابایی، گزیده تفسیرنمونه، ۱۳۸۲ش، ج۱، ص۲۸۳.
- ↑ علامه طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۳، ص۱۸۸.
- ↑ امین، مخزن العرفان در تفسیر قرآن، ۱۳۶۱ش، ج۳، ص۱۰۸.
- ↑ علامه طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۳، ص۱۸۸.
- ↑ طبرسی، تفسیر جوامع الجامع، ج۱، ۱۳۷۷ش، ص۱۷۳.
- ↑ ابوالفتوح رازی، روض الجنان، ۱۴۰۸ق، ج۴، ص۳۱۸.
- ↑ طیب، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، ۱۳۷۸ش، ج۳، ص۱۹۳.
- ↑ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۸۹ش، ج۱۴، ص۲۴۷.
- ↑ نگاه کنید به جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۸۹ش، ج۱۴، ص۲۴۷.
- ↑ «مریم برگزیده خدا»، سایت مؤسسه تحقیقاتی حضرت ولی عصر(عج).
- ↑ اسماعیلی، «بررسی و تحلیل آراء مفسران قرآن از مفهوم «اصطفاء» و «عالمین» در آیه ۴۲ سوره آل عمران»، ص۱۹۴.
- ↑ مکارم، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۵۴۲.
- ↑ طبرسی، جوامع الجامع، ۱۳۷۷ش، ج۱، ص۱۷۴؛ فیض کاشانی، الأصفی، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۳۳۶؛ نجفی، تفسیر آسان، ۱۳۹۸ ق، ج۲، ص۲۷۵؛ بیضاوی، انوار التنزیل و اسرار التأویل، ۱۴۱۸ق، ج۲، ص۱۷.
- ↑ ابوالفتوح رازی، روض الجنان، ۱۴۰۸ق، ج۴، ص۳۱۸؛ طوسی، التبیان، بیتا، ج۲، ص۴۵۶؛ حسینی شاهعبدالعظیمی، تفسیر اثناعشری، ۱۳۶۳ق، ج۲، ص۹۴؛ سورآبادی، تفسیر سورآبادی، ۱۳۸۰ق، ج۱، ۲۸۱.
- ↑ صادقی تهرانی، البلاغ فی تفسیر القرآن بالقرآن، ۱۴۱۹ق، ص۵۵؛ ثعلبی نیشابوری، الکشف و البیان، ۱۴۲۲ق، ج۳، ص۶۷.
- ↑ سور آبادی، تفسیر سورآبادی، ۱۳۸۰ق، ج۱، ص۲۸۱؛ حقی بروسوی، تفسیر روح البیان، بیتا، ج۲، ص۳۳؛ روزبهان بقلی شیرازی، تفسیر عرائس البیان، ۲۰۰۸م، ج۱، ص۱۵۰.
- ↑ علامه طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق. ج۳، ص۱۸۸.
- ↑ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۸۹ش، ج۱۴، ص۲۳۱؛ حسینی شیرازی، تبیین القرآن، ۱۴۲۳ق، ص۶۶.
- ↑ روزبهان بقلی شیرازی، تفسیر عرائس البیان، ۲۰۰۸م، ج۱، ص۱۵۰.
- ↑ صادقی تهرانی، البلاغ فی تفسیر القرآن بالقرآن، ۱۴۱۹ق، ص۵۵؛ زحیلی، التفسیر المنیر، ۱۴۱۸ق، ج۳، ص۲۲۵.
- ↑ طوسی، التبیان، بیتا، ج۲، ص۴۵۶؛ طبرسی، جوامع الجامع، ۱۳۷۷ش، ج۱، ص۱۷۴؛ شریف لاهیجی، تفسیر شریف لاهیجی، ۱۳۷۳ش، ج۱، ص۳۲۴؛ فیض کاشانی، الأصفی فی تفسیر القرآن، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۳۳۶؛ بلخی، تفسیر مقاتل بن سلیمان، ۱۴۲۳ق، ج۱، ص۲۷۵؛ حقی بروسوی، تفسیر روح البیان، بیتا، ج۲، ص۳۳.
- ↑ فیض، کاشانی، الأصفی فی تفسیر القرآن، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۳۳۶؛ بیضاوی، انوار التنزیل، ۱۴۱۸ق، ج۲، ص۱۷؛ حجازی، التفسیر الواضح، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۲۳۱.
- ↑ سورآبادی، تفسیر سورآبادی، ۱۳۸۰ق، ج۱، ص۲۸۱؛ خازن، لباب التأویل، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۲۴۴.
- ↑ ابن عاشور، التحریر و التنویر، بیتا، ج۳، ص۹۵.
- ↑ شریف لاهیجی، تفسیر شریف لاهیجی، ۱۳۷۳ش، ج۱، ص۳۲۴؛ شوکانی، فتح القدير، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۳۸۸؛ گنابادی، تفسیر بیان السعاده، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۲۶۲؛ حسینی شاهعبدالعظیمی، تفسیر اثناعشری، ۱۳۶۳ق، ج۲، ص۹۴؛ سور آبادی، تفسیر سورآبادی، ۱۳۸۰ق، ج۱، ص۲۸۱، حسینی شیرازی، تبیین القرآن، ۱۴۲۳ق، ص۶۶؛ صادقی تهرانی، البلاغ فی تفسیر القرآن بالقرآن، ۱۳۶۵ش، ج۵، ص۱۳۰.
- ↑ «اما مریم کانت سیدة نساء زمانها اما فاطمة فهی سیدة نساء العالمین من الاولین و الاخرین» نور الثقلین، ۱۴۱۵ ق، ج۱، ص۳۳۶.
- ↑ مکارم، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۵۴۲
- ↑ علامه طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۴۱۷ق، ج۳، ص۱۸۹؛ فیض کاشانی، الأصفی، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۳۳۶.
- ↑ طنطاوی، التفسیر الوسیط، بیتا، ج۲، ص۱۰۲.
یادداشت
- ↑ محدث یعنی کسی که ملائکه با او سخن میگفته و ایشان نیز سخنان هاتفان غیبی را میشنیدهاند. (المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۴۱۷ق، ج۳، ص۱۸۸.)
منابع
- آلوسی، سید محمود، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، بیروت، دارالکتب العلمیه، بتحقیق علی عبدالباری عطیة، ۱۴۱۵ق،
- ابن بابویه، محمد بن علی، معانی الأخبار، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۰۳ق.
- ابن عاشور، محمدبن طاهر، التحریر و التنویر، بیروت، مؤسسه التاریخ، بیتا.
- اسماعیلی، داود، «بررسی و تحلیل آراء مفسران قرآن از مفهوم «اصطفاء» و «عالمین» در آیه ۴۲ سوره آل عمران»، دو فصلنامه پژوهشهای تفسیر تطبیقی، سال ۷، ش۲، پاییز و زمستان ۱۴۰۰ش.
- امین، سیده نصرت، مخزن العرفان در تفسیر قرآن، تهران، نهضت زنان مسلمان، ۱۳۶۱ش.
- بابایی، احمدعلی، برگزیده تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۸۲ش.
- بلخی، مقاتل بن سلیمان، تفسیر مقاتل بن سلیمان، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۲۳ق.
- بیضاوی، عبدالله بن عمر، انوار التنزیل و اسرار التأویل، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۱۸ق.
- بیضاوی، عبدالله بن عمر، انوار التنزیل و اسرار التأویل، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۱۸ق.
- ثعلبی نیشابوری، احمدبن ابراهیم، الکشف و البیان عن تفسیر القرآن، بیروت، دار احیاء للتراث العربی، ۱۴۲۲ق.
- جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، انتشارات اسراء، ۱۳۸۹ش.
- حجازی، محمد محمود، التفسیر الواضح، بیروت، دار الجیل الجدید، ۱۴۱۳ق.
- حسینی شاه عبدالعظیمی، حسین بن احمد، تفسیر اثنا عشری، تهران، انتشارات میقات، ۱۳۶۳ش.
- حسینی شیرازی، سید محمد، تبیین القرآن، بیروت، دارالعلوم، ۱۴۲۳ق.
- حقی بروسوی، اسماعیل، تفسیر روح البیان، بیروت، دارالفکر، بی تا.
- خازن، علی بن محمد، لباب التأویل فی معانی التنزیل، بیروت: دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۵ق.
- رازی ابوالفتوح حسین بن علی، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیرالقرآن، تحقیق، دکتر محمد جعفر یاحقی، دکتر محمد مهدی ناصح، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۴۰۸ق.
- «تخصیص آیه اصطفای مریم با روایت»، سایت ویکی پرسش، تاریخ بازدید: ۷ آبان ۱۴۰۲ش.
- روزبهان بقلی شیرازی، تفسیر، بتحقیق احمد فرید المزیدی، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۲۰۰۸م.
- زحیلی، وهبه بن مصطفی، التفسیر المنیر فی العقیدة والشریعة والمنهج، بیروت: دارالفکر، ۱۴۱۸ق.
- سبزواری نجفی، محمد بن حبیبالله، الجدید فی تفسیر القرآن المجید، بیروت، دارالتعارف، ۱۴۰۶ق.
- سورآبادی، ابوبکر عتیق بن محمد، تفسیر سورآبادی، تهران، فرهنگ نشر نو، ۱۳۸۰ش.
- شریف لاهیجی، محمد بن علی، تفسیر شریف لاهیجی، تهران، دفتر نشر داد، ۱۳۷۳ش.
- شوکانی، محمد بن علی، فتح القدیر، دمشق، دار ابن کثیر، دارالکلم الطیب، ۱۴۱۴ق.
- صادقی تهرانی، محمد، البلاغ فی تفسیر القرآن بالقرآن، قم، بی نا، ۱۴۱۹ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، جوامع الجامع، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، بی جا، ۱۳۷۷ش.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، با مقدمه محمد جواد بلاغی، تهران، انتشارات ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
- طنطاوی، سید محمد، التفسیر الوسیط للقرآن الکریم، قاهره، دار نهضه مصر، بی تا.
- طیب، سید عبدالحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات اسلام، ۱۳۷۸ش.* طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی تا.
- عروسی حویزی عبد علی بن جمعه، تفسیر نور الثقلین، بتحقیق سید هاشم رسولی محلاتی، قم، انتشارات اسماعیلیان، ۱۴۱۵ق.
- علامه طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان، چاپ پنجم، قم، مکتبه الانشر الاسلامی، ۱۴۱۷ق.
- فیض کاشانی، ملامحسن، الأصفی فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات الصدر، ۱۴۱۵ق.
- قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، ۱۳۸۳ش.
- گنابادی، سلطان محمد، تفسیر بیان السعاده فی مقامات العباده، بیروت، مؤسسه الاعلمی، ۱۴۰۸ق.
- «مریم برگزیده خدا»، سایت مؤسسه تحقیقاتی حضرت ولی عصر(عج)، تاریخ درج مطلب: شنبه ۱ فروردین ۱۳۹۴، تاریخ بازدید، ۵ آبان ۱۴۰۲ش.
- مکارم شیرازی ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چ۱، ۱۳۷۴ش.
- نجفی، محمد جواد، تفسیر آسان، تهران، انتشارات اسلامیه، ۱۳۹۸ق.